KONESE ITA NIA BELEZA NO KULTURA HODI PROTEZE PREZERVA NO PROMOVE BA FUTURU

Challys Costa

Prespetiva hakerek nain fokus ba iha munisipiu Lautem

Hakerek na’in  Challys Costa

Munisipiu Lautem nu’udar munisipiu ida ne’ebe hola parte mos ho munisipiu sanulu resin ida inklui ho Raeoa Zesm hirak ne’e hamutuk mak ita hanaran Republika demokratika de Timor-Leste. Ita hotu hatene katak munisipiu ida-idak iha nia natureza no kultura ne’ebe mesak unique no diferente ho munisipiu sira seluk hosi diferensia hirak ne’ebe mak iha mak Timor nian riku soin hodi hatudu ba mundu internasional katak Timor iha kustume ne’ebe diferente maibe Timor oan nia unidade metin nafatin hodi hala’o dezenvolvimentu iha parte hotu-hotu atu bele hasai povu husi kiak no mukit iha rai lulik ida ne’e. tanba ne’e hatu’ur ona. Iha Planu Estratejiku Dezenvolvimentu Nasional (PEDN) 2011-2030 mós mensiona ekoturismu sai hanesan produtu turistiku prinsipal iha Timor-Leste. Governu mós hatudu ona nia komitmentu hodi dezenvolve ekoturismu liu hosi estabelesementu parke nasional Nino Konis Santana ba dahuluk iha Timor-Leste (munisipiu Lautem), no estabelese ona areas protezidas rai leten no areas protezidas tasi laran maka hanesan iha ilha Totina (Jaco) Parke nasional no areas protezidas sai hanesan parte importante ba dezenvolvimentu ekoturismu iha Timor-Leste liu-liu iha munisipiu Lautem.

Enprinsipiu Lautem nia beleza sei natural no kultura mos iha potensia barak atu bele dada vizitante sira ba merkadu turismu Natureza nian. turismu natureza iha Lautem mak hanesan paisajem, foho hirak ne’ebé maravilhoso, biodiversidade tasi laran ne’ebé furak, paisagem ai-laran, lagoa no mos atividade kultural ne’ebe mak kada tinan komunidade iha Lautem halo hamutuk no halibur ema barak biar hosi ema liur no ema laran mak foti meci (Meci Me’e) no meci ne’e foti iha parte konu sere, Tutuala Valusere no Loikere, Socol O’o no Irakava Lori iha Lore I nian.

Atividade foti meci ne’e  hala’o kada tinan dala ida iha fulan Marsu nia laran no komunidade sira hatene wainhira meci atu iha ka laiha sira haree no halo predikasaun hosi fulan nia modelu wainhira tempu fulan nurak nian, meci ne’e sira foti dala rua iha fulan ida nia laran diferente semana deit foti primeiru mak hanaran meci Maleki no segundo hanaran meci Mahana. Emprinsipiu atu foti meci ne’e iha nia maneira balun ne’ebe mak presisa halo atu too tempu ba foti meci karik meci barak mak “To’o Fai” ka halo dansa tradisional ida atu bele dada meci hodi nune’e bele barak no atividade tradisaun ida ne’e halo durante semana rua ka bele fulan ida. Wainhira too nia tempu atu ba foti mak ema hotu sei halo apor (Mutu Fai) no tara bote kiik mak ba tama tasi hodi leno no foti Meci no tau iha bote ne’e. Tuir hakerek na’in nia hanoin atividade ida ne’e bele halo festival kultura ida atu ema bele ba partisipa hodi hatene nia prosesu tomak liu-liu ba ema liur sira tanba ita haree katak ema liur (ekoturista) sira ne’e iha konsiênsia diak, hadomi natureza, edukadu, respeita komunidade lokal sira nia kultura.

Foho ne’ebe iha Lautem mak hanesan Foho Paicau (Paicau Ili), Legumau no Foho Puir Ili. Foho Paicau nia paisagem mesak furak no mos animal fuik oi-oin ne’ebe moris iha ne’eba hodi  hafurak foho ne’e rasik. iha foho Paicau foho mos ita bele haree loron matan nia furak iha tempu dader nian. Ili kere-kere ne’e iha dezenho ne’ebe mesak uniqu wainhira iha tempu fulan nurak nian ita bele haree no koñese dezenhu sira ne’e. Foho Legumau foho ne’e pertense ba postu administrativu Iliomar no Luro nian foho ne’e nia paisajem mesak furak no animal barak mak moris hodi hafurak foho ne’e. Foho Puir ili foho ne’e pertense ba iha alto laleno nian foho ne’e mos iha nia istoria ne’ebe uniqu oituan ho foho sira seluk iha Lautem. Hakerek na’in hanoin katak paisajem hosi foho hirak ne’e ita bele dehan hakmatek no bele atrai ema liur liu-liu ekoturista sira atu ba vizita hodi haree direitamente ba paisajem foho sira ne’e no mos bele hatene no aprende buat foun hosi foho sira ne’e nian liu-liu ba istoria hosi foho sira ne’e nian, tanba ekoturista sira iha konsiensia diak atu aprende matenek lokal no istoria foun sira hosi ita nia komunidade rural sira.

Lautem iha lagoa ne’ebe konesidu ho naran lagoa Ira Lalaru lagoa ne’e pertense ba postu rua mak hanesan postu Lospalos no postu Tutuala nian, iha lagoa ne’e iha mos manu fuik sira ne’ebe mak ko’or oi-oin mak moris iha ne’eba no lagoa ne’e rasik iha ikan Muzaer, Nila ikan Lele no seluk tan iha moa avo Lafaek sira ne’ebe mak moris hamutuk iha lagoa ne’e iha ida importante mak lagoa ne’e iha nia istoria rasik ne’ebe mak maibe ne’e bele konta hosi lia na’in no ema sira ne’ebe mak nu’udar na’in ba lagoa ne’e tuir natureza no kultura nian.

Iha Lautem iha mos bee matan balu ne’ebe mak uniqu ituan tanba forma hosi akontesimentu balun ne’ebe mak too ohin loron ema sei konta tutan mak hanesan Umun Ira Ucan ira bee matan ne’e pertense iha Konu sere postu Lautem, Vauro kuru bee matan ne’e iha Bauro Lospalos, pahpapa bee matan ne’e iha Lospalos, o’ou, Humina no seluk tan. Be’e matan hirak ne’e ida-idak ho nia istoria rasik no mos tuir kultura nian iha klan balun ne’ebe mak sain na’in ba bee matan hirak ne’e entaun presisa hatene nia istoria antes ema liura ka ema laran ba vizita atu bele tuir bandu balun ne’ebe iha.

Munisipiu Lautem mos iha tasi ne’ebe moos no rai henek mutin tasi ibun sira ne’e bele dada ekoturista sira atu ba haris tasi no haree biodiversidade tasi nian, hosi sira nia movimentu hirak ne’e bele mos fo rendimentu ba ita nia komunidade sira ne’ebe hela besik iha tasi ibun sira hanesan parte Com Tutuala iha Walu no mos Lore I nian ba too Iliomar. Hirak ne’e hotu mak nu’udar parte importante ida iha munisipiu Lautem hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu komunitariu liu hosi dezenvolvimentu turismu natureza no kultura liu-liu ekoturismu (ekoturista) munisipiu Lautem mos iha ilha ida ne’ebe mak konesidu iha Timor no mos mundu internasional mak ilha Totina ka ilha jaco iha ilhe ne’e nia tasi ibun furak no animal barak mak moris iha ilha ne’e nia laran. Ilha ne’e mos nu’udar ilha ne’ebe mak moos liu nomor 3 iha mundu.

Lautem mos iha nia uma lisan ne’ebe mak representa Timor-Leste ba mundo tanba ne’e presisa hadia liu-liu uma lulik ida ho naran waraca nu’udar sentru sosio kultura no mos bele sai hanesan sentru informasaun ba turismu kultural no sai hanesan fatin museum kultural nian atu nune’e ekoturista sira ba vizita beleza hirak ne’ebe temi iha leten bele asessu uluk lai iha sentru refere mak foin bele ba vizita fatin hirak ne’ebe mak sira hakarak atu vizita.

Hanoin hirak iha leten mak atu konklui katak parke nasional no areas protezidas hirak ne’e ladun iha kontrolu ho di’ak no tanba ema balun sei kasa nafatin animal fuik sira iha area protezidas sira ne’e. Tuir hakerek na’in nia hanoin se karik sistema kontrolu nafatin la masimu mak animal fuik sira ne’e sei hotu no lakon tanba ema kasa bebeik. Durante hakerek nain halo observasaun iha fatin balun hosi area protezidas ne’e manu liurai ka manu kaka tua besik lakon ona tanba ninia populasaun la barak ona hanesan uluk. Iha parte seluk hakerek na’in argumenta tan katak guvernu Timor-Leste persiza desenvolve ekoturismu liu hosi modelu ekoturismu de base komunitariu maibe presisa halo uluk investimentu lokal hanesan infrastrutura baziku mak hanesan estrada, eletrasidade, ponte no telekomunikasaun ba iha area ne’ebe iha potensialidade ba turismu natureza no kultural nian mak foin ita bele konsiente katak ekoturismu prinsipal duni atu dezenvovle.

Tuir hakerek na’in katak modelu ekoturismu de base komunitariu mak bele kontribui ba ekonomia komunidade lokal no preserva kultura lokal no meio-ambiente tanba modelu ida ne’e komunidade rasik mak sai na’in no implementador.

Prespetiva hakerek na’in ba iha dezenvolvimentu ekotursimu iha Lautem ba futuru

Hakerek na’in  Challys Costa

Wacu Hiamoin

20 Abril 2020

KONESE O NIA NATUREZA NO KULTURA HODI PROTEZE, PREZERVA NO PROMOVE

MAK ITA HOTU NIA RESPONSABILIDADE

 

Tinggalkan Balasan